İklim değişikliğinin özellikle 2000’li yıllarda daha da belirgin hale gelen olumsuz etkileri ve gezegenimizin geleceğine ve sürdürülebilirliğine ilişkin risklerin artarak büyümesi, birçok ülkeyi yeşil dönüşüm alanında somut adımlar atmaya yönlendirmiştir. Bu doğrultuda üretim süreçlerinde kaynak kullanımını en aza indirirken atık ve emisyonların azaltılmasına katkı sağlayabilecek düzenlemeler ve uygulamalar ön plana çıkmıştır.
İklim değişikliğiyle mücadelede öncü bir rol üstlenmeyi hedefleyen Avrupa Birliği (AB), 2019 yılında açıkladığı Avrupa Yeşil Mutabakatı (AYM) ve Sınırda Karbon Düzenlemesi Mekanizması ile hem Birliğin sınırları içerisinde hem de küresel düzeyde sera gazı emisyonlarını azaltmayı hedeflemektedir. En büyük ticaret ortağı AB olan ülkemiz için AYM’ye uyum sağlamak bir zorunluluk haline gelmiştir. Bu doğrultuda, ülkemizin tüm politika alanlarında yeşil dönüşümünü hedefleyen bir yol haritası niteliğindeki Yeşil Mutabakat Eylem Planı 2021 yılında yayımlanmıştır.
Tüm bu gelişmeler ve ülkemizin de taraf olduğu uluslararası düzenlemeler doğrultusunda karbon ayak izini azaltma konusundaki taahhütler, döngüsel ekonomi modeline geçilmesini zorunlu kılmakta olup bu süreçte sanayide yeşil dönüşüm uygulamalarına ihtiyaç duyulmaktadır. Yeşil dönüşüm; doğal kaynakların kullanımı açısından verimli, kirliliğin ve çevresel etkilerin en aza indirgenmesiyle temiz, çevre yönetiminin ve doğal sermayenin afetleri önlemedeki rolünü hesaba katmasıyla sürdürülebilir bir büyüme modeline hizmet etmektedir.
Türkiye’de mevcut imalat sanayi tesislerinin yeşil dönüşümünün sağlanmasına yönelik olarak; döngüsel ekonomi yaklaşımıyla uyumlu, doğal kaynakları koruyan, iklim ve sürdürülebilirlik hedeflerine katkı sağlayan, kaynak verimli ve düşük karbonlu üretimi amaçlayan yatırımların, Yeşil Dönüşüm Programı ile desteklenmesi öngörülmektedir. Sanayinin yeşil dönüşüme yönelik gerçekleştireceği yatırımlar; AYM başta olmak üzere diğer uluslararası düzenlemelere uyum sürecini destekleyerek, sanayimizin daha sürdürülebilir, rekabetçi ve verimli hale gelmesini sağlayacak ve yeşil finansman olanaklarından yararlanmasını mümkün kılacaktır.
Bu doğrultuda, Yeşil Dönüşüm Programı kapsamında, imalat sanayi işletmelerinin yeşil dönüşümüne yönelik yapılacak iyileştirmeler, 9903 Sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar kapsamındaki Stratejik Hamle Programı veya Öncelikli Yatırımlar Teşvik Sistemi çerçevesinde desteklenecektir.
Programa başvuru sürecinde yatırımcılardan, belirledikleri proje hedeflerine ulaşmak üzere beş yıllık yeşil dönüşüm uygulamalarını içeren bir proje sunmaları beklenmektedir. Proje başvurusu uygun bulunarak Teşvik Uygulama ve Yabancı Sermaye Genel Müdürlüğü (TUYSGM) tarafından Yatırım Teşvik Belgesi düzenlenen tesislere, Yatırım Teşvik Belgesinin düzenlendiği tarihten itibaren beş yıl süreyle geçerli olmak üzere Yeşil Dönüşüm Merkezi Belgesi verilir. Yeşil Dönüşüm Merkezi Belgesi, sanayicilerimizin çevresel sürdürülebilirlik konusundaki farkındalıklarını artırmalarını ve bu dönüşümü uzun vadeli bir perspektifle gerçekleştirmelerini sağlayacaktır. Ayrıca, programa başvuran işletmelerde kurulacak Yeşil Dönüşüm Ekipleri aracılığıyla da yeşil dönüşüm kültürünün yerleştirilerek süreklilik kazanması amaçlanmaktadır.
Program, KOBİ ve büyük işletme ayrımı gözetmeden tüm işletmelerin başvurusuna açık olacaktır. Program kapsamında genel veya sektörel başvuruya yönelik çağrılar açılarak çağrılar bazında koşullar ve süreler belirlenebilecektir.
Yatırımcı tarafından Yatırım Teşvik Belgesi işlemlerinin elektronik ortamda yürütülmesine ilişkin mevzuat hükümleri çerçevesinde yetkilendirilmiş gerçek kişi “kullanıcı” olarak tanımlanmakta olup, Program kapsamında yatırımcı adına başvuru kullanıcı tarafından yapılır. Yeşil dönüşüm yol haritasının uygulanması ve ilgili süreçlerin koordinasyonunun sağlanması sorumluluğu yeşil dönüşüm ekibindedir. Yatırımcı tarafından yeşil dönüşüm ekibi içerisinden bir yeşil dönüşüm lideri seçilir. Genel Müdürlükçe programa ilişkin olarak gerçekleştirilecek bilgilendirmeler (Program Portali, resmi yazı, SMS, e-posta vb. yoluyla) kullanıcı ve yeşil dönüşüm liderine yapılır.
Desteklenecek projelerde, çağrıda belirtilen koşullara uygunluk aranır. Başvuruya başlanmadan önce, Tebliğin incelenmesi gerekmektedir. Başvuruya ilişkin tüm koşullar, değerlendirme, revizyon ve izleme süreçlerinin detaylarına Tebliğ’den erişim sağlanmalıdır. Stratejik Araştırmalar ve Verimlilik Genel Müdürlüğü tarafından uygun bulunan proje başvuruları Yatırım Teşvik Mevzuatı kapsamında değerlendirilmek üzere TUYSGM’ye iletilir ve TUYSGM tarafından 9903 Sayılı Karar hükümleriyle uyumlu olacak şekilde Yatırım Teşvik Belgesi düzenlenir. Yatırım Teşvik Belgesi kapsamında sağlanacak devlet yardımlarına ilişkin iş ve işlemler, ilgili mevzuat çerçevesinde TUYSGM tarafından yürütülür. Başvuru sürecinde Yeşil Dönüşüm Programı Uygulama Usul ve Esasları Tebliği’nde belirtilen tüm sürelere uyulması zorunludur.
PROJE HEDEFLERİ ve PERFORMANS GÖSTERGELERİ
Yatırımcı, belirlenen proje hedeflerine üretim tesisi ve yardımcı birimlerde gerçekleştirilecek yeşil dönüşüm uygulamaları aracılığıyla ulaşır. Yatırımcı yeşil dönüşüm yol haritasında, başvuruda bulunduğu proje için miktarsal veya oransal olarak somut ve ölçülebilir iyileştirmeler içeren proje hedeflerini belirler. Proje hedefi, aşağıda yer verilen performans göstergeleri dikkate alınarak birim üretim başına belirlenmelidir:
a) Enerji tüketimi
b) Sera gazı emisyon miktarı
c) Hava kirletici emisyon miktarı
ç) Karbon ayak izi
d) Su ayak izi
e) Hammadde tüketimi
f) Atık miktarı
g) Su tüketimi
ğ) Atık su miktarı
h) Atık su kirlilik yükü
ı) Tesis atıklarından geri
dönüştürülmüş girdi miktarı
Proje hedefleri ile ilgili olarak projenin uygulanması öncesindeki mevcut durum ölçüm bilgileri başvuruda, projenin uygulanması sonrasındaki ölçüm bilgileri ise nihai durum ölçümünde sunulur. Belirlenen proje hedeflerine ulaşılıp ulaşılmadığı, mevcut durum ve nihai durum ölçüm bilgileri karşılaştırılarak değerlendirilir. Ölçümlerin geçerli bilimsel tekniklere göre yapılması veya yapılmasının sağlanması yatırımcının sorumluluğundadır. Başvuru esnasında sunulacak yeşil dönüşüm uygulamaları, yatırımcının kendisi tarafından belirlenen göstergeler ile ilişkilendirilmelidir.
Projenin başarısı yatırımcının kendisi tarafından her bir performans göstergesi bazında belirleyeceği hedefi başarması ile ölçülecektir. Her bir proje hedefi bazında, öngörülen proje hedeflerinde en az %75 oranında gerçekleşme sağlanması ve varsa başvuru anında yürürlükteki ilgili ulusal mevzuat gereği erişilmesi zorunlu olan eşik değerlerin ötesine geçilmesi esastır.
PROJE KAPSAMI
Yatırımcılar, belirli bir yatırım adresi için program kapsamında yapılmış ve süreci devam eden bir başvuru veya aynı adreste Yeşil Dönüşüm Programı kapsamında düzenlenmiş açık Yatırım Teşvik Belgesi bulunması hallerinde ilgili yatırım adresi için yeni bir başvuru yapamaz. Desteklenecek projeler, imalat sanayinde faaliyet gösteren üretim tesisi ve yardımcı birimlerle sınırlı kalmak kaydıyla proje hedeflerini gerçekleştirmeye yönelik modernizasyon veya entegrasyon yatırımı kapsamında yapılacak arazi-arsa alımı, bina-inşaat harcaması, makine ve teçhizat alımı ile diğer harcamaları içerebilir. Meskûn mahalde yer alıp programın amaçlarına hizmet eden yeşil dönüşüm iyileştirmeleri sağlayacak şekilde meskûn mahal dışına taşınacak tesisler için de programa başvuru yapılabilir.
Program kapsamında yeşil dönüşüm sürecinde kullanılacak teknoloji ve ürünlerin geliştirilmesi veya üretilmesine yönelik Ar-Ge veya yatırım faaliyetleri için destek sağlanmaz. 9903 sayılı Kararın 9 uncu maddesinin birinci fıkrasının (e) bendi kapsamında yapılacak olan güneş veya rüzgâr enerjisine dayalı elektrik üretim tesisi yatırımlarına program kapsamında düzenlenecek Yatırım Teşvik Belgesinde yer verilemez.
YEŞİL DÖNÜŞÜM UYGULAMALARI
Yatırımcılardan, üretim tesisi ve yardımcı birimlerle sınırlı kalmak kaydıyla, belirledikleri hedeflere ulaşmak üzere yeşil dönüşüm uygulamalarını içeren projeler hazırlamaları beklenmektedir. Örnek olması amacıyla yeşil dönüşüme yönelik bazı uygulamalara aşağıda yer verilmiş olup; düşük karbonlu üretim, döngüsel ekonomi ve su kaynaklarının korunması ilkeleri çerçevesinde oluşturulan yeşil dönüşüm uygulamaları, ilgili sektöre ve ölçeğe göre çeşitlilik gösterebilecektir.
▪ Enerji tasarrufu ve verimliliği uygulamalarının gerçekleştirilmesi
▪ Hammadde/malzeme tasarrufu ve verimliliği uygulamalarının gerçekleştirilmesi
▪ Atık ısıdan enerji geri kazanımı
▪ Geri dönüşüm, geri kazanım, yeniden kullanım ve ileri dönüşüm uygulamaları ile atıkların azaltılması
▪ Tesis içi atıkların girdi olarak kullanımı
▪ Su tasarrufu ve verimliliği
▪ Atık su oluşumunun önlenmesi ve azaltılması
▪ Arıtılmış atık suların yeniden kullanımı
▪ Atık su kirlilik yükünün önlenmesi ve azaltılması
▪ Zararlı kimyasalların ikamesi/çevre dostu/sürdürülebilir hammadde kullanımı
▪ Sera gazı emisyonlarının önlenmesi ve azaltılması
▪ Üretim sürecinde fosil yakıt kullanımının azaltılması
▪ Kullanılan plastik miktarının azaltılması
▪ Ambalaj tüketiminin azaltılması
▪ Sürdürülebilir hammadde/girdi kullanımı
▪ Geri dönüştürülmüş ve/veya biyobozunur ambalaj kullanımı
▪ Düşük karbonlu teknolojilerin kullanımı
▪ Yeşil ve enerji verimli teknolojilerin kullanımı (teknoloji ve ürünlerin geliştirilmesi veya üretilmesine yönelik Ar-Ge veya yatırım faaliyetleri hariç)
▪ Teknoloji değişikliği/makine ve ekipmanların çevre dostu olanlarla değiştirilmesi
▪ Ürünün çevresel ayak izini azaltan teknolojilerin uygulanması
▪ Üretim ve kullanım sırasında kaynak ve malzeme yoğunluğunun azaltılması
▪ Yeşil hidrojen ve türevleri, karbon yakalama, kullanım ve depolama gibi alternatif emisyon azaltımı yöntemlerinin kullanılması
▪ Sera gazı salımının izlenmesi, atık minimizasyonu, proses optimizasyonu ve enerji verimliliğinin artırılması amaçlarıyla kullanılmak üzere ileri sensör teknolojileri, yapay zekâ, makine öğrenmesi ve uzaktan algılama gibi dijital teknolojilerin kullanımı
▪ Kaynak (su, enerji, hammadde vb.) ve atık tasarrufuna yönelik teknoloji ve ekipman kullanımı
▪ Kaynak (su, enerji, hammadde vb.) ve atık tüketiminin verimli yönetimi ve izlenmesi için uygulamaya alınan bileşenler, sistemler ve akıllı çözümlerin kullanılması
▪ Kaynak verimliliği/temiz üretim ve enerji verimliliği etütleri çerçevesinde ortaya konan yöntemlerin uygulanması